O Sądowej Wiszni: historia i terażniejszość.

      Sądowa Wisznia – miasto (ukr. Sudowa Wysznia - Судова Вишня) w powiecie Mościska woj. Lwowskiego.   Leży nad rzeką Wisznia (prawy dopływ Sanu). Do Przemyśla – 46 km, do Lwowa – 48. Stacja kolejowa Sądowa Wisznia znajduje się na linii Przemyśl-Lwów. Miasto liczy, niecałe, 7000 mieszkańcow. Są 2 szkoły: początkowa (w gmachu  byłego Sądu Grodzkiego) i średnia, liceum rolnicze, cegielnia i mlyn i remontowe zaklady, które obecnie nie pracują,. Panstwowe Stado Ogierow-a raczej budynki  z PSO, a także dwie biblioteki, szpital i muzeum krajoznawcze. 

         Zabytki archeologiczne: osiedle z czasow kultury Przeworskiej,  grodzisko Zamczysko-Wały IX- X w, osiedle Deberki XI – XII w, osiedle Czworaki XII-XV. W poblizu miasta znajdowała sie mogila, zwana “Kopiec Tatarski” z mnóstwem murów i zwalisk lochów (zniszczono ten zabytek za ZSRR). Do zabytków też można zaliczyć klasztor Franciszkanów –Reformatów, wybudowany w 1730-1741 roku przez włoskiego budowniczego Pabło Antoni Fontana, obecnie tam przytułek-szpital. A zabytkiem , w stanie ruiny, jest Pałac Marsów, z połowy XVII wieku, wielokrotnie przebudowywany, a spalony  przy końcu XXw, na amen.

     Pierwsze wzmianki (pisane) o Sądowej Wiszni pochodzą z 1230/1 roku. W roku 1368 misto otrzymało prawo magdeburskie, razem ze zgodą królewską na wykup wójtowstwa przez Piotra Kmitę. W ciągu kolejnych wieków miasto uzyskalo nowe przywileje m. in. w latach 1537, 1545, 1576, 1578, 1639, 1553, 1765.  W Sądowej Wiszni odbywały się Generalne Sejmiki Województwa   Ruskiego (Ziemi Lwowskiej, Przemyskiej, Sanockiej, Zydaczowskiej, a czasami Halickiej i Chełmskiej). Na temat sejmiku pisal m.in. Wincenty Pol w poemacie “Pamiętnik J.M. Benedykta Winnickiego”. III czesc tego poematu nosi tytuł “Sejmik jenerał województwa Ruskiego. Odprawiony 1766 r. w Sądowej Wiszni”.  Niżej jest fragment z tego dzieła:

… Podług odwiecznych czasów przyjętej praktyki 
Województwa  Ruskiego bywały sejmiki, 
Zawsze w Sądowej Wiszni – na górze w Kosciele 
U Ojców Reformatów. Tam jak na wesele, 
Z sześciu ziem przybywała na sejmik drużyna, 
I wszystkich pomieszczała niewielka mieścina. 
Panowie mieli karczmy i własne gospody 
Raz na zawsze tez same - w dworkach wojewody. 
Stawali Sanoczanie – partyi Podkomorskiej – 
Pan Mniszech stał we dworze w oficynie  dworskiej, 
Przyjmował zwykle szlachte Zydaczowskiej Ziemi – 
Książe Jenerał znowu mial własny dom w mieście 
I cały Rynek trzymał z partyzanty swymi – 
A pan sędzia Chojnacki z drobną  szlachtą wreszcie 
Stawał u Reformatów na górze w klasztorze, 
I miał tam i spiżarnie i piwnice w porze, 
A i cele niewielką tuż przy kanafarzu, 
I przyjaciół swych goscił zawsze w refektarzu, 
To choć zjazd był największy, nie było kłopotem, 
Bo w korytarzach szlachta sypiała pokotem; 
A gdy czasem zabrakło miejsca w refektarzu, 
To ksiądz gwardyan zastawiał stoły w korytarzu, 
I kiedy do Mszy Swietej zjadł  człowiek śniadanie 
To bez jadła do doby był wytrzymac w stanie. 
I chyba na podkurek znow troche przetrącił, 
Ztad tez partyi Sędziego nikt zdradą nie zmącil…

        Kosciól  w Sądowej Wiszni ufundował Król Kazimierz Wielki w 1368 r, ale dopiero w 1393r. wzmiankowany jest pleban Tomasz. W połowie XVI w. proboszczem byl Marcin Krowicki, pozniej znany działacz kalwinski. Jego małżenstwo, a następnie – oficjalne przejście do obozu  reformacyjnego spowodował utrate przez parafię wczesniejszych przywilejów i uposażenia, przywróconych  przez Zygmunta III w r. 1605. Nowy kosciół, pod wezwaniem  Sw. Mikołaja, murowany, zaczął budować Jakub Solikowski, proboszcz wiszeński, a dokończył Kasper Różyński – kanonik przemyski. Konsekrował kosciół w r. 1620 Jan Wołyk - biskup  Przemyski. Koscioł splonął w 1785 r.  Teraźniejszy Koscioł parafialny p.w. N.M.P. Wspomożenia Wiernych w Sądowej Wiszni zaczęto budować w 1884 r., a w 1890 r. on został poswięcony. Ostatnim księdzem, przed zamknieciem  kościoła jesienią 1945 r, był wikary Boleslaw Taborski, obecnie biskup-senior w Przemyslu (niestety już zmarł, pochowany w Jarosławiu). Po wojnie kosciół zamknięto, wyposażenie uległo zniszczeniu.  W 1989 r  odzyskano kosciół przez wiernych, odrodzono Rzymsko-katolicką  parafję. Po remoncie i otwarciu koscioła w Sądowej Wiszni, Msze Swięte  odprawiał ks. Dziekan Mościski, niestrudzony Józef Legowicz. 
Od kilkunastu lat opieke duszpasterską sprawują  do dnia dzisiejszego Franciszkanie – Reformaci ze Sląska. Do parafji , oprocz mieszkańców  Sądowej Wiszni, nalezą rownież wierni kościoła Rzymsko-katolickiego z okolicznych wiosek. Liczy parafja około 300 wiernych. 

              W mieście był także klasztor OO.Fr. Reformatów zalożony w 1730 r. przez dziedziców miasta, kasztelana lwowskiego Jana Siemieńskiego i łowczego kijowskiego – Franciszka Zawadskiego. Wolne miejsce pod budowę klasztoru nadał sam krol August II. Kosciół w klasztorze OO. Franciszkanów-Reformatow w Sądowej Wiszni był pod wezwaniem Wniebowzięcia Najswiętszej Marii Panny. Autor proektu budowy klasztoru – włoch Pawel Fontana. Klasztor Reformatów w Sądowej Wiszni jest znany rowniez z kultu CUDOWNEGO  obrazu Sw. Antoniego, w bocznym ołtarzu pod takim samym wezwaniem. Ołtarz Sw. Antoniego z Padwy ufundowała żona kasztelana, Dorota Siemieńska. Pierwsza wzmianka o cudzie pochodzi z r.1752,  i od tego czasu Sądowa Wisznia staje sie znacznym ośrodkiem pielgrzymkowym, odwiedzanym szczególnie tłumnie w czas odpustu – 13 czerwca. 7.09.1945 r. Reformaci zostali zmuszeni do opuszczenia Sądowej Wiszni.

Wiekszość mieszkańców Sądowej Wiszni to wierni Ukraińskiej Prawosławnej Autokefalicznej cerkwi pw Sw. Trójcy ( to ta bliżej Rynku), troche mniej wiernych w Ukrainskiej Greko-Katolickiej cerkwi pw Chrystusa Zbawiciela (Spasa), to ta na wzniesieniu, na południe od Sąd.Wiszni. Na Zagrodach jest, ostatnio, wybudowana niewielka cerkiewka  pw Sw.Mikołaja-GrekoKatolicka.

            Dziedzicami Sądowej Wiszni w XIX w. byli Jaśnie Wielmożna p. Henrieta Hrabianka Komorowska oraz Antonina z Hrabiów Komorowskich hrabina Bąkowska. Następnie, od początku XX w. – Jan Mars herbu Noga, a po nim – Krzysztof Mars Noga.  Burmistrzami miasta Sądowa Wisznia w XX  wieku byli – Ludwik Torski, Jan Głuszkiewicz, Emil Ohly (Olej), a ostatni, do 1939 r Burmistrz to– Włodzimierz Paygert herbu Prus  (szwagier Krzystofa Marsa). 

      Ołtarz łaskami słynący w kosciele Br. Mn. (00. Reformatów) w Sądowej Wiszni.
(fragment pisma konca XIX wieku) .

       Istnieją miejsca szczególnie uprzywilejowane przez Boga, na których z wiekszą hojnoscią rozdziela Bóg swoje  łaski. Do takich miejsc mozna zaliczyć ołtarz Sw. Antoniego w kościele O. Reformatów w Sądowej Wiszni. Już od chwili zalożenia klasztoru datuje się gorące nabożeńnstwo wiernych do Sw. Cudotwórcy. Dowodem tego sa liczne wota. Zawieszali je w róznych czasach rozmaici ludzie jako znak wdzięczności za 
otrzymane dobrodziejstwa. Drugim trwałym świadectwem czci naszego Swiętego sa stare księgi, w których notowano ofiary zlozone przez lud na Msze Sw. Ogromna większość intencyj mszalnych to podziękowania lub prośby do Sw. Antoniego. Najlepiej jednak można się przekonać o czci i nabożeństwie, jakie lud okoliczny żywi do Sw. Cudotwórcy w dniu Jego Swięta t. j. 13 czerwca. Juz w dniu odpustu licznie gromadza sie rolnicy na uroczystych nieszporach. W sam  dzień 13 czerwca tysięczne rzesze zalegają cmentarz i obszerny plac przed klasztorem. Widać wsród tłumu ludzi z dalszych okolic: z Sambora, Rudek, 
Komarna, Gródka Jagiellońskiego, Jaworowa, Mościsk, Medyki i t. d. Jedni idą tu z prośbą o pomoc i radę w trudnościach życiowych, drudzy szukają tu ukojenia w niedoli, innych wreszcie wiedzie tutaj wdzięczność: chcą podziękować swemu Dobroczyńcy za otrzymane łaski. Wszyscy odchodzą stąd spokojni i pokrzepieni na duchu. 

     Lecz nie tylko w tym jednym dniu lud garnie się pod  opiekeęPrzemożnego Cudotwórcy. Prawie codziennie u sóop ołtarza Sw. Antoniego szukają pomocy i pociechy ludzie, którym grozi lub dotkneło już nieszczęście. A jak Sw. Cudotwórca wynagradza tą wielką ufność w Nim pokladaną świadczą naiwymowniej kroniki klasztoru. Między innymi czytamy tam opisane nastepne zdarzenia: Dnia 2 stycznia 1912 r. pewna mieszczanka z  Wiszni zamówila Msze Sw. przed ołtarzem Sw. Antoniego na podziękowanie za uzdrowienie jej syna z cięzkiej choroby, zwanej pospolicie padaczką. Przed rokiem w tym samym czasie ofiarowała ona syna swego Sw. Antoniemu z prośbą o zdrowie, bo ludzkie środki lecznicze okazały się bezskuteczne. Od tej chwili choroba nie powtorzyła sie ani razu. Syn jej cieszy się jak najlepszem zdrowiem. Zeznanie to uczynila wobec kilku powaznych świadków. 

        Czytamy dalej jak pewien wiesniak z dalszych okolic serdecznie dziekuje Sw. Antoniemu za cudowne ocalenie zagrody w czasie pożaru wsi. Z niewiadomej przyczyny - mówi on -wybuchł ogień w nowej wiosce i szybko przenosił się z dachu na dach, spłoneło już kilka zagród. Wiatr -  w strone mego domu. Sterty zapalonych snopów zasypywały podwórze. Wkrótce zapalił się dom najbliższego mego sąsiada. Zdawało się, że teraz już nikt nie potrafi uratować mej chaty i zostane z dziećmi bez dachu nad głową. Rzuciłem się wtedy na kolana i z glębi serca z wielka ufnością  żebrałem u Sw. Antoniego cudu, bo tylko cudem mogla ocaleć moja zagroda. Wnet wiatr zmienił kierunek. Snopy iskier gnał w strone łąk. Otucha wstąpiła w ratujących. Po długich godzinach ciężkiej pracy ogień ugaszono. Dom mój został nietknięty, za co składam serdeczne dzięki Sw. Dobroczyńcy. 

      Kronika zawiera kilkanaście podobnych podziękowań. Wieki mineły, odkąd serce Sw. Antoniego na tej ziemi bic przestało a oto jeszcze dziś zdumiewać się musimy nad rozgłosem Jego czci, jaka darzą Go wierni, nad ufnoscią, z jaką do Niego sie garną, nad blogim wpływem, jaki On wszechstronnie wywiera. Wielką, zaiste, obdarzył Bóg chwałą Sw. Antoniego, skoro tak dobroczynnym pozwala Mu cieszyc się wpływem na sprawy ludzkie. Bóg jest przyczyną wszystkiej chwały, jaką się cieszy Sw. Antoni Padewski, dlatego Bogu składajmy najwyższe dziękczynienie za to, że za życia uczynił Go gorliwym apostołem, opiekunem uciśnionych i niesłychanie wielkim cudotwórca, a po śmierci rozsławił Go jeszcze głośniejszemi cudami. Sw. Antoniemu zaś oddajmy cześć za to, że swoją anielską cnotą, pragnieniem męczestwa, gorliwościa o chwałe Bogu i zbawienie dusz na takie wywyższenie zasłużyl sobie u Boga. 

     Obecnie Cudowny Obraz Sw.Antoniego jest we Franciszkańskim klasztorze w Brodnicy. Byli mieszkańcy często przyjeżdżają tam, aby odwiedzić Swego Swiętego, i proszą go, aby i nadal ich wpomagał.

      A w Sądowej Wiszni w kościele parafialnym jest Kopia tego Obrazu.

Znani mieszkańcy: o.Beniamin ofm Władysław Ryziński- 1879-1943, Lektor Generalny Sw Teologii, Wizytator Apostolski, Wizytator Generalny, Prokurator Generalny Zakonu Braci Mniejszych (OFM), Definitor Generalny, były Prowincjał OO.Fr.Reormatów w Polsce.

Kazimierz Ryziński-1889-1970, pułkownik dyplomowany, do 1939 szef Wojskowego Instytutu Naukowo-Oświatowego w Warszawie. W czasie wojny obronnej  Polski 1939 r  - Szef sztabu Obrony Lwowa.

Wiszeńska LISTA Katyńska:

1.Por.Zbigniew Głuszkiewicz; nauczyciel; ur w S/W w 1908; 24p.p; +  Charków-1940.

2.Kpt.Juliusz Holzhacker; ur w S/W w 1899; DOK-VI;  + Charkow 1940.

3.Kpt.Mieczysław Kral; ur w S/W w 1896; 52pp ; + Charkow-1940.

4.Ppor.rez.Franciszek Fiatr; nauczyciel; ur 1907 (?); był więziony w Kijowie; +Katyń 1940(?).

5.Ppor.Zdzisław Atlass; mgr prawa; ur 1912 w S/W; 26 pp; +Charkow-1940.

6.Kpt.dyp.piech Bolesław Ryziński ; ur1898 w S/W; kwatermisstrz 75pp; +Charkow 1940.

7.Komisarz  Zdzisław Henryk Polerski; ur 1887 w S/W;  PP; +Miednoje 1940.

8.Komisarz Policji Mikołaj Bardyński; ur w S/W; +Ostaszkowo 1940.

9.Ppor rez Dr Włodzimierz Sawicki ; notariusz; ur w S/W; +Kijów 1940.

10.Podpółkownik rez. Tadeusz Filipowicz; Dyrektor PSO w S/W; +Katyń 1940(?).

11.Przodownik Policji, emerytowany sędzia Antoni Tywoński; +we Lwowie lub Łucku 1941.

12.Emerytowany sędzia Chmielewski Z ; w 1939 na Sybir; nie wrócił; Bez wieści.